Sinds die zaterdag sloten meer dan 5.400 zogenoemde medestanders en bondgenoten zich bij ons platform aan. Samen met een groot aantal kleine donaties hebben ze meer dan 1,3 miljoen euro opgebracht. Daarmee evenaren we het record dat het journalistieke platform De Correspondent met zijn crowdfunding in 2013 vestigde.

Ik weet nog goed hoe hoeveel indruk het succes van De Correspondent destijds op me maakte, omdat ik wist dat ze daarmee bewezen dat hun platform een werkend bedrijfsmodel had. Dat geldt nu ook voor The Firewall, ook al zijn we geen bedrijf maar een stichting. Met deze ruime steun kan The Firewall vol inzetten om onze missie ten uitvoer te brengen: onderzoek doen naar gedragingen van Big Tech-bedrijven die de democratie ondermijnen, en deze bedrijven – waar wenselijk en mogelijk – voor de rechter dagen. We worden de eerste Big Tech-jachthond van Europa, en waarschijnlijk van de hele wereld.

Haat en bedreigingen

En dat is hard nodig. Het is inmiddels een publiek geheim dat Big Tech-bedrijven stelselmatig wetten overtreden en regels overschrijden. Sterker, er gaat bijna geen week voorbij zonder berichten over misstanden op social media, om maar wat te noemen. Het open riool X van Elon Musk trekt daarbij de meeste aandacht. Een week na de start van onze crowdfunding publiceerde de Volkskrant een diepgravend onderzoek naar de vele bedreigingen die politici in de aanloop van de Tweede Kamerverkiezingen op X over zich heen kregen. De journalisten werkten samen met onderzoekers van de Universiteit van Amsterdam en vonden duizenden berichten met mogelijk strafbare uitingen.

Het onderzoek biedt inspiratie voor wat wij met The Firewall in samenwerking met andere onderzoekers aan het licht kunnen brengen. Ook in een ander opzicht was het een sprekend voorbeeld van wat ons te doen staat. Het onderzoek van de Volkskrant en de Universiteit van Amsterdam was namelijk bepaald niet het eerste in zijn soort. In 2021 publiceerde De Groene al een onderzoek naar de haat tegen vrouwelijke politici op X en hoezeer dat onze democratie ondermijnt. Dat onderzoek was aanleiding voor de redactie van Pointer om voor de laatste gemeenteraadsverkiezingen de haatberichten en bedreigingen op X jegens lokale politici te onderzoeken. Ook de resultaten hiervan laten een duidelijk patroon zien: haat en bedreigingen jegens politici zijn een constante op X. Het platform doet er niets aan en reageert niet op vragen van journalisten. X (voorheen Twitter) overtreedt duidelijk al jaren wetten, maar denk maar niet dat onze toezichthouders of het Openbaar Ministerie hiertegen in actie komen. X waant zichzelf intussen boven de wet, en verdient geld aan de directe ondermijning van onze democratie. Dat is precies waar The Firewall tegen in het geweer zal komen.

De zaak DigiD

Sterker, we zijn al begonnen. Ruim voordat onze crowdfunding van start ging, startten we samen met een groep wetenschappers, experts, opiniemakers en de stichting Privacy First onze eerste gerechtelijke procedure. We eisten dat de minister van Economische Zaken de overname van DigiD-dienstverlener Solvinity door het Amerikaanse IT-bedrijf Kyndryl zou verbieden. In Amerika gelden namelijk wetten die de toegang tot DigiD voor gebruikers zou kunnen blokkeren en die hun privacy in gevaar zou kunnen brengen.

Eind mei verbood staatssecretaris Willemijn Aerdts de verkoop. Afgelopen week werden we echter in kennis gesteld dat Solvinity en de vertegenwoordiger van de meerderheidsaandeelhouder van het bedrijf, het Britse private equity bedrijf Vitruvian Partners, dit verbod hebben aangevochten. Anders dan veel media hebben gemeld is er nog geen formeel beroep aangetekend; Solvinity heeft bezwaar ingediend bij het ministerie en zijn hangende die procedure naar de rechter gestapt voor een schorsing van het verbod.

The Firewall, stichting Privacy First en de groep eisers hebben het ministerie al in een vroeg stadium laten weten dat we aan een mogelijke bezwaarprocedure willen deelnemen. De rechtbank in Rotterdam willigde dat verzoek tot onze vreugde in, maar liet ons donderdagmiddag al weten dat Solvinity en zijn meerderheidsaandeelhouder de zittingsdatum wilden verzetten. Dat verzoek werd door de rechtbank gehonoreerd, maar daar bleef het niet bij. Vrijdag meldde de advocaat van de staatssecretaris zich bij de rechtbank met de uitdrukkelijke wens om de zitting achter gesloten deuren te laten plaatsvinden en daar ook stichting Firewall e.a. van uit te sluiten. Reden: de ‘staatsgeheime’ en ‘bedrijfsvertrouwelijke en concurrentiegevoelige’ informatie die tijdens de zitting besproken zal worden.

Een opmerkelijke gang van zaken waar we snel meer over zullen berichten.

Het tij zit mee

Dankzij de brede steun kan The Firewall nu de volgende fase ingaan: het opzetten van een professionele redactie en een juridisch team die zich volledig kunnen richten op diepgravend onderzoek en juridische procedures. Er ontstaat nu ruimte om dossiers langdurig te volgen en nieuwe dossiers te starten. Bijvoorbeeld over hoe algoritmes de beeldvorming op sociale media bepalen, hoe desinformatie onze democratische waarden ondermijnen, of over de noodzaak van gedegen onderzoek naar de flagrante schendingen door Big Tech van de Digital Service Act en andere Europese wet- en regelgeving. 

Het tij zit gelukkig mee. We hebben de afgelopen weken gezien dat rechters in Europa opvallend gunstige uitspraken doen.

Platforms X, Instagram, Facebook en ook Google roepen al jaren dat de rommel die via hun online diensten bij het publiek terechtkomt, niet hun zorg is. ‘Wij zijn neutraal,’ roepen ze en ze doen alsof ze alleen maar een doorgeefluik zijn en geen enkele verantwoordelijkheid hebben. Een aantal rechters dacht hier anders over.

Anderhalve week geleden oordeelde een rechtbank in München dat Google verantwoordelijk is voor de foutieve informatie die ze via hun kunstmatige intelligentie verspreiden. Het Europese Hof van Justitie oordeelde afgelopen week in twee gevoegde Franse zaken dat platforms die via hun algoritmes bepalen waar inhoud terechtkomt, daar ook voor aansprakelijk zijn. Deze uitspraken bieden meer dan hoop: ze geven concrete juridische handvatten om Big Tech aan te pakken.

Ander goed nieuws: we hebben prachtige en zeer betaalbare kantoorruimte gevonden in het Veem-gebouw in Amsterdam. Daar zijn we ontzettend blij mee, want een fijne werkplek helpt ons tot aansprekende resultaten te komen.

Dankzij de middelen die we van onze medestanders, bondgenoten en donateurs hebben gekregen, kunnen we de komende weken en maanden vormgeven aan onze missie. We zijn al bezig een ijzersterk juridisch team in huis te halen en een tot op het bot gemotiveerde onderzoeksredactie samen te stellen.

De jacht zal snel kunnen beginnen.

Groet!

Eric Smit

PS Ben je nog geen medestander of donateur? Alle bijdragen, groot en klein, zijn van harte welkom. Sta ook op tegen Big Tech!