Er staat immers het nodige op het spel: onze digitale autonomie en de privacy van miljoenen Nederlandse burgers. Maar dat wil natuurlijk niet zeggen dat we vrijdagmiddag een reactie ontvangen waar we opgewekt over kunnen berichten. Het tegendeel is veel waarschijnlijker.

Naast het bovengenoemde pakketje eisen, hebben advocaten Mans en Kaaks BTI verzocht om de groep ondertekenaars als ‘belanghebbenden’ aan te merken. Dat klinkt misschien gek, want je zou mogen aannemen dat iedere burger met een DigiD automatisch een belanghebbende is. In het bestuursrecht werkt dat echter niet zo eenvoudig. Om überhaupt te mogen procederen en bezwaar te maken tegen besluiten van de overheid, moet je dat rechtstreekse belang als ‘belanghebbende’ ook kunnen aantonen.

Dat belang moet voldoende onderscheidend zijn ten opzichte van de belangen van anderen. De eis van belanghebbendheid voorkomt dat iedereen zomaar procedures kan starten tegen elk overheidsbesluit. In voorkomende gevallen zal de rechter toetsen of er een voldoende, actueel en persoonlijk belang is. In de jurisprudentie blijkt dat er wordt getoetst of het belang Objectief, Persoonlijk, Eigen, Rechtstreeks en Actueel is. Dat wordt het OPERA-criterium genoemd. 

Ik ben geen jurist maar een econoom en denk: in het DigiD-geval kan ik alle vinkjes zetten en dat kunnen mijn buurvrouw en de aardige medewerkers in de bakkerszaak bij mij om de hoek ook. Iedereen heeft met DigiD te maken en als het morgen niet meer zou werken, hebben we er allemaal vreselijk veel last van. Daar komt bij dat onze individuele privacy er ook mee gemoeid is. Kortom: deze zaak is in mijn ogen he-le-maal OPERA. 

De kans is niettemin groot dat BTI zich tegen deze uitleg zal verzetten en zal zeggen dat we niet ontvankelijk zijn. Dat betekent dat een rechter allereerst over deze fundamentele vraag een uitspraak zal moeten doen. Die zal dan het bijzondere belang van de groep eisers toetsen. Advocaten Mans en Kaaks hebben in de DigiD-zaak immers niet alle Nederlanders als klant en zullen de specifieke belangen van de particuliere ondertekenaars en de stichtingen Privacy First en Firewall voor het voetlicht moeten brengen.

Dat lijkt kansrijk. De particuliere ondertekenaars onderscheiden zich, vanwege hun rol als opiniemakers die zich keren tegen de invloed van Amerikaanse Big Tech, voldoende van alle andere Nederlanders met DigiD. Zij kunnen vanwege hun mening, zoals al is gebeurd in andere soortgelijke kwesties, doelwit worden van (digitale) maatregelen c.q. represailles van Kyndryl, maar vooral van de Amerikaanse regering, via Kyndryl.

Verwacht van Kyndryl geen enkele weerstand wanneer de Amerikaanse regering aanklopt. De echte Big Tech-bedrijven als Microsoft en Google hebben niet eens een besluit van het Congres of een door een rechter goedgekeurde dagvaarding nodig om de gegevens van gebruikers te blokkeren of door te geven. We zagen het afgelopen zomer gebeuren toen Trump de hoofdaanklager van het Internationaal Strafhof (ISH) in Den Haag op een sanctielijst zette en Microsoft onmiddellijk zijn e-mailaccounts blokkeerde. Eerder deze maand onthulde het Amerikaanse platform The Intercept dat Google op basis van een dagvaarding die niet door een rechter was goedgekeurd, onmiddellijk persoonlijke informatie van een Britse student en journalist aan immigratiedienst ICE overdroeg. Een paar dagen later onthulde The New York Times dat het ministerie van Binnenlandse Veiligheid (Department of Homeland Security, DHS), waar ICE onder valt, aan veel meer techbedrijven ongeautoriseerde dagvaardingen stuurt. Het gaat volgens de Amerikaanse krant om honderden verzoeken. Dat overkwam ook persbureau Bloomberg dat besloot om de administratieve dagvaarding onmiddellijk te publiceren. Daarop trok de Amerikaanse overheid de dagvaarding in.

In dat licht zijn de sussende woorden die vertegenwoordigers van Kyndryl eind januari in de Tweede Kamer lieten horen, bijna lachwekkend te noemen. Follow the Money-journalist Jan-Hein Strop wijdde een nieuwsbrief aan de lobbytaal die er werd gebezigd. ‘Solvinity blijft een Nederlands bedrijf dat onder Nederlands recht valt,’ luidde een van de uitspraken. En: ‘Het moederbedrijf heeft geen directe inspraak.’ En: ‘Kyndryl heeft een stevige raad van commissarissen.’ En: ‘We zullen ons altijd verzetten tegen ieder verzoek.’

Wie denkt dat de lobby van de Big Tech alleen incidenteel tot de Kamer doordringt, heeft het mis. Bij de gesprekken die op het ministerie van Binnenlandse Zaken worden gevoerd over digitale autonomie van de rijkscloud, zit NLdigital als zogenoemde ‘poortwachter’ aan tafel. NLdigital is een branchevereniging/lobbyclub die ook de belangen van Amerikaanse Big Tech vertegenwoordigt. Follow the Money liet eerder deze maand zien hoe ver dat gaat. Hoogleraar digitalisering en de democratische rechtsstaat Reijer Passchier (Open Universiteit) en mede-ondertekenaar van onze brieven, verbaasde zich daarover. ‘De lobby van Big Tech is enorm en dringt door tot in de haarvaten van onze publieke instituties. Je kunt digitale autonomie niet overlaten aan Big Tech, dat is hetzelfde als de tabakslobby laten meeschrijven aan anti-rookwetgeving.’

Het goede nieuws is dat er een Kamermeerderheid tegen de overname is, zo bleek twee weken geleden tijdens het plenaire debat in de Tweede Kamer over de in november aangekondigde acquisitie van Solvinity. Maar toenmalig demissionair staatssecretaris Eddy van Marum maakte niettemin duidelijk dat het ministerie nog steeds vaart op ‘een risicogebaseerde aanpak’ en dat ‘er afspraken [worden] gemaakt over mitigerende maatregelen’. Daarmee doelde hij op maatregelen die Solvinity en Kyndryl kunnen treffen om de risico’s te verkleinen. In de woorden van de staatssecretaris weerklonk het verhaal van de lobbysector dat ook tijdens het eerdere rondetafelgesprek met deskundigen en het gesprek met Kyndryl in de Kamer hoorbaar was. Het zijn rookgordijnen want er valt immers niets te ‘mitigeren’. Het is 100 procent veilig of niet en anders: de overname blokkeren of wegwezen en alle diensten elders betrekken.

Afgelopen maandag heeft het nieuwe kabinet met de Koning op het bordes gestaan en zullen nieuwe bewindspersonen zich over de overname bekommeren. Mooi, maar wij zien nog steeds het grote belang van de juridische stok achter de deur. Onze actie is complementair en onontbeerlijk. U hoort snel over het vervolg.

 

Eric Smit

Voorzitter stichting Firewall